Hoe Leopold II zijn Vrijstaat kwijtspeelde en een verrader held kon worden

In “De droom van de Ier” maakt Nobelprijswinnaar Mario Vargas Llosa een geromantiseerd portret van Roger Casement, een Ier die als een van de eersten de massale uitbuiting en wreedheid in Congo Vrijstaat aan de kaak heeft gesteld. Door de aanhoudende kritiek op Leopolds bewind moest de vorst zijn privéstaat overdragen aan België.

In verschillende van zijn boeken brengt Vargas Llosa de geschiedenis op een meesterlijk geromantiseerde manier tot leven. Het onwaarschijnlijke leven van Roger Casement bood Llosa tonnen inspiratie om de verschrikkelijke geschiedenis van Congo Vrijstaat te combineren met het vreselijke lot van de Putemayo’s in het Peruaanse Amazonegebied, de onafhankelijkheidsstrijd van Ierland en de Britse politiek aan het begin van de twintigste eeuw, met op de achtergrond de slachtpartij die de Eerste Wereldoorlog was.

Al van kinds af boeit de ontdekking van Afrika Robert Casement, de jongste zoon van een compagniecommandant uit Noord-Ierland die acht jaar in India heeft gediend. Van zijn oom hoort hij voor het eerst spreken over de Schotse dokter David Livingstone. Door als eerste blanke man Afrika van kust tot kust te doorkruisen, groeide Livingstone uit tot de populairste held van het Verenigd Koninkrijk. Tot hij, op zoek naar de bronnen van de Nijl, van de radar verdween.

Een andere legendarische ontdekkingsreiziger, de Welshman Henry Morton Stanley, vond hem eind 1871 terug. Hij zou daarbij de wereldberoemde woorden hebben uitgesproken: Dr Livingstone I presume? In mei 1873 zou Livingstone toch in de jungle overlijden.

In de roman maakt de lezer op een meer ingeleefde manier dan in historische geschriften en rapporten kennis met de geschiedenis die de getormenteerde, geëngageerde, dappere en principiële Roger Casement schreef. Als de Britse consul in Matadi stelde hij vast dat in het reusachtige gebied waar Leopold vanuit België via de Force Publique de orde liet handhaven, een verschrikkelijke tirannie werd geïnstalleerd die de lokale bevolking eerder als dieren dan als mensen zag. In de woorden van Vargas Llosa omschreef Casement na die ontnuchtering zijn voormalige held Stanley als ‘een van de meest meedogenloze schurken die het Westen op het Afrikaanse continent had losgelaten.’

De ordehandhaving door de Force Publique, het leger onder leiding van Belgische officieren, aangevuld met een wit zootje ongeregeld en zo’n tienduizend inlanders, omschrijft Vargas Llosa als een parasiet in een levend organisme van de grootte van Europa, die gevoed en onderhouden werd door de Afrikaanse bevolking die niet begreep wat er aan de hand was. ‘Want de soldaten en militieleden van de ordetroepen waren hebzuchtig, gewelddadig en onverzadigbaar als het ging om voedsel, drank, vrouwen, dieren, huiden, ivoor, kort gezegd, om alles wat gestolen, gegeten, gedronken, verkocht of voor ontucht gebruikt kon worden.’

Nu waren de levensomstandigheden van de inboorlingen in Congo natuurlijk ook onthutsend primitief, barbaars, tragisch en in eerste instantie gericht op overleven. De stammen onderling voerden oorlog, kenden slavernij, offerden kinderen en zieken aan afgoden en op sommige plaatsen was kannibalisme gewone kost. Met groot idealisme kwamen ook zendelingen en missionarissen naar Afrika, om er vanuit hun missieposten de afgoden te vervangen door de christelijke God en de dorpen kennis te laten maken met wetenschappen en techniek, wetten en opvoeding, mensenrechten en ethiek.

Roger Casement

Casement vond de doorzettingskracht om dat schrikbewind aan de kaak te stellen. Einde  1903 legde hij zijn Rapport over Congo voor aan het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken. Door dit en andere kritische rapporten en geschriften zag Leopold II zich verplicht een onderzoekscommissie op te richten om de beschuldigingen te verifiëren. Deze zgn. Commissie-Janssens diende een rapport in dat de beschuldigingen grotendeels bevestigde. In 1908 nam België de Onafhankelijke Congostaat van de koning over. Tot 1960 bleef Congo een Belgische kolonie.

Roger Casement klaagde vanaf 1906 met dezelfde overtuigingskracht de uitroeiing aan van de Amazone-indianen die de rubber moesten ontginnen voor de Britse Peruvian Amazon Company in Peru. Tijdens de Eerste Wereldoorlog ontpopte hij zich tot een extremistische Ierse nationalist die er niet voor terugdeinsde om voor de bevrijding van Ierland van de Britse kolonisator een beroep te doen op Duitse militaire hulp. Ondanks zijn verdiensten zou Casement in 1916 wegens dit landverraad opgeknoopt worden in de gevangenis van Pentonville in Londen. Dat kort voordien homoseksuele fragmenten uit zijn dagboeken in de boulevardpers werden gelekt, maakte in de tijd dat homo’s als perverselingen werden verketterd, zijn door tal van intellectuele tijdgenoten ondersteunde gratieverzoek onmogelijk in te willigen. Tot vandaag wordt nog aan de echtheid van die zogenaamde Black Diaries getwijfeld.

In het onafhankelijk geworden Ierland kreeg Casement in 1965 eerherstel. Zijn stoffelijk overschot werd uit Pentonville overgebracht en na een staatsbegrafenis bijgezet op het ereveld van Glasnevin Cemetery in Dublin. Daar eerde president Éamon de Valera, de eerste president van Ierland en een van de deelnemers aan de mislukte Paasopstand van 1916 die aan een executie ontsnapte, hem als held en als vriend. Casement is na zijn dood ook een icoon geworden van de LGTBQ-beweging in Ierland, waar het homohuwelijk in 2015 werd gelegaliseerd. Aan de Drie Gapers in Oostende is nog plaats voor een bijkomende plaquette.

Dit bericht werd geplaatst in cultuur, geschiedenis en getagged met , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s